Over legaal gedrag versus moreel kompas

Sinds de kredietcrisis van 2008 is er nationaal en internationaal een aanzienlijke stroom aan regelgeving over de financiële sector uitgestort. De kritiek hierop is niet van de lucht: de regels zouden te ver gaan waardoor wij ons internationaal uit de markt zouden prijzen (denk aan salaris- en bonusplafonds), zij zouden onduidelijk zijn en daarmee tot (rechts)onzekerheid leiden (denk aan de geschiktheidstoets van de AFM) of niet
meer zijn dan window dressing – zoals de bankierseed. De kritiek van de bancaire wereld zag voorts op de “enorme inspanning” die het banken zou kosten om alles te implementeren – niet bepaald een inhoudelijk aansprekend argument, dunkt me, net zo min als het argument dat “het verwerken van alle regelgeving leidt tot aanzienlijke kosten”,  zoals de ABN Amro-bestuursvoorzitter Gerrit Zalm meerdere malen heeft laten vallen.

zalm

Ongetwijfeld is een deel van de kritiek terecht: het is een bekend verschijnsel dat men bij grote maatschappelijke onrust daden wil stellen – wettelijke regels zijn gestold wantrouwen – hetgeen echter kan leiden tot juridische vergaloppering.. Men schiet soms met een Haags kanon op een mug. De voorbeelden zijn legio. Uit mijn eigen vakgebied: de rechtsvermoedens van art. 7:610a en b BW zouden werkenden zonder arbeidsovereenkomst een grote steun in de rug bieden. Sinds 1999, toen de artikelen werden ingevoerd, is het aantal rechterlijke uitspraken uiterst beperkt gebleven. Hetzelfde geldt voor de met veel bombarie ingevoerde Wet aanpassing arbeidsduur uit 2000.

Voorts is het de vraag of meer regelgeving tot de gewenste gedragswijziging leidt. Men dient gedrag immers te verinnerlijken alvorens men automatisch zich ernaar gedraagt, en indien de professionele omgeving gedragswijziging niet stimuleert (men leze Joris Luyendijks bestseller), wordt het lastig je als welwillende eenling te handhaven.

Heeft de financiële wereld niet inmiddels haar lessen geleerd? Mag het nu, acht jaar na de val Lehman Brothers, een onsje minder met het wantrouwen en het woud  van regels? Het lijkt er, gezien de wijze waarop de financiële sector nog steeds in het nieuws komt, helaas niet op. Daarom blijven duidelijke regels nodig. De gedachte is dat door gewenning aan deze regels gedragswijzigingen plaatsvinden – mits de controle op naleving gedegen is.

Vooralsnowaterg ben ik niet hoopvol dat we de teugels kunnen laten vieren. Vandaag (12 april) in het nieuws: ABN Amro verdedigt, naar aanleiding van wat de zogenoemde Panama Papers hebben onthuld, de omstreden constructie waarbij beleggingen van vermogende particulieren worden ondergebracht onder een andere naam op Guernsey.

“Mensen kunnen een goede reden hebben om hun vermogen te willen anonimiseren. Ik weet natuurlijk niet wat een klant doet achter de voordeur.” Aldus Jeroen Rijpkema van de afdeling Private Banking. Eerder meldde Gerrit Zalm in het FD dat “de bank zich aan de wet had gehouden”. Is hiermee de lucht geklaard? Geenszins. Vooral het argument dat men zich aan de wet heeft gehouden, getuigt van een bedroevend moreel minimalisme, en dat in een sector die too big to fail is. Als het zich aan de wet houden de norm is voor goed gedrag, dan lust ik er wel een paar:

  • Het is legaal een gewild product volledig op te kopen en voor woekerprijzen te verkopen.
  • Het is legaal je zieke ouders te laten verkommeren.
  • Het is legaal te verkondigen een hekel aan alle moslims, voetbalfans, politici etc. te hebben.
  • Het is legaal stelselmatig vreemd te gaan en daar over te liegen.
  • Liegen is sowieso meestal legaal.
  • Het is – binnen ruime grenzen – legaal mensen anoniem te beledigen op internet, zonder kennis van zaken.
  • Het is legaal jezelf een salaris toe te kennen dat 273 keer dat van de gemiddelde werknemer in het bedrijf bedraagt (dit doet zich bij Unilever voor)
  • Het is legaal je hogere management de maximaal toegestane wettelijke bonus toe te kennen, ook al heb je in de lagen eronder collectieve ontslagen doorgevoerd en je onderneming niet lang daarvoor door belastinggeld is gered.

En zo is het legaal op verzoek van vermogende particulieren hun geld te stallen, onder een andere naam, naar een (ei)land waar de belastingdruk en het bankgeheim een navenant andere inhoud hebben dan hier.

Legaal is echter niet hetzelfde als fatsoenlijk, verantwoordelijk en gepast. Zou het maatschappelijk gevoelen ten aanzien van ook maar één van voornoemde handelingen zijn dat je het “goed voor elkaar hebt”, dat jou niets te verwijten valt – je houdt je toch aan de wet? – of  zou je in een ander tijdsgewricht wellicht met pek en veren de stad zijn uitgezet? Het is die vraag die de bank zich bij deze ophef moet stellen. Een simpel geval van je morele kompas herijken. Bij twijfel: vraag als verantwoordelijk bankmedewerker een paar mensen buiten je eigen biotoop eens of het misschien for the greater good beter is tóch even te vragen wat de reden is dat men anoniem grote sommen geld buitengaats wenst te parkeren, terwijl men wel gebruik maakt van alle faciliteiten die Nederland biedt, gefinancierd door het belastinggeld van anderen. Zoals een bank ook vragen moet stellen als je met grote sommen cash langskomt om een storting te doen – achter ongebruikelijke transacties zit nu eenmaal vaak ‘iets’. Met een vroom gezicht antwoorden dat je niet achter de voordeur kijkt staat gelijk aan wegkijken en de hebzucht in stand houden. Greed is not good – dat was het ook nooit.

greed

Of heb ik iets gemist? Welke redenen, anders dan het ontgaan van belastingen, kan men hebben? En als die redenen er zijn, om hoeveel gevallen gaat dat dan, schattenderwijs? Ik hoor het graag. Wellicht moeten we anders toch maar weer een regel aanscherpen.

 

RONALD BELTZER

 

Over de auteur:

Ronald Beltzer is als hoogleraar arbeid en onderneming verbonden aan de Universiteit van Amsterdam

 

 

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s